Altın
%
Dolar
%
Euro
%
Bitcoin
%
Eth
%
Önümüzdeki 5 gün boyunca
alexey savchenko
SPACE

Tik Tak Tik Tak İşleyen Zaman

20 Oca 2023

Zaman nedir? Oldukça felsefi görünen bu sorunun yanıtını daha teknik bir dille ele alacağız. Zamanı ölçmek için kullandığımız aletlere, alışkanlıklara değinecek ve otoriteler tarafından verilmiş kararların nasıl uygulandığını öğreneceğiz. Hazırsak, saatlerimizi ayarlayalım.

3.5 Bardak

Zaman zoltan tasi - unsplash
Evren var olduğundan beri zaman kavramının da var olduğunu düşünürüz. İnsan olarak bizim anlamlandırdığımız bu olgu belki de yalnızca bizim algımızda olan bir durumdur. Diğer tüm canlılar yalnızca Güneş’in görünüp kaybolduğunu veya vücutlarının artık eskisi gibi olmadığını algılıyorlardır, kim bilir.

jon tyson - unsplash
Öyle olsa bile zaman denilen şey gerçekten işliyor ve biz onu geri alamıyoruz. İleri de gidemiyoruz. Öylece içinde sıkışıp kaldığımız bir olayın gidiş hızını ölçmekle yetiniyoruz. Saat, gün, yıl adını verdiğimiz her şey aslında zamanı anlamlandırmak için. Bir de günlük işleri halledebilmek için.

k mitch hodge - unsplash
Eski çağlardan beri insanlar geçip giden zamanın farkındaydı ve tüm işlerini ona göre ayarlamak zorundaydı. Avlanmaya giden bir grup insan hayal edin. Kaç gündür kamp yerlerinden uzakta olduklarını bilmeleri gerekmez miydi? 20.000 yıl önce kol saatlerinin ve hatta güneş saatlerinin bile olmadığını düşünürsek, bir ölçüye ihtiyaçları olduğunu bulabiliriz.

Benjamin Voros on Unsplash
İlk takvimin veya zaman ölçümünün Güneş’e göre yapıldığını düşünebilirsiniz fakat aslında öyle değil. Daha kısa süreli ve belirgin bir değişim geçiren Ay, zamanı ölçmek için harika bir araçtı. Çağlar öncesinde bulunan kemik veya taşların üzerindeki Ay evreleri de bize bunu gösteriyor. İlk insanlar geçen günleri anlamak için Ay’ı kullandılar. Kısa bir zaman dilimi için son derece kullanışlı. Peki toplumlar ilerledikçe her yılın aynı günü için ne kullanılacaktı?

insung yoon - unsplash
Binlerce yıl boyunca Ay takvimleri insanlara zamanı gösterdi. Ay dediğimiz dönemin başlangıcı olarak da Ay’ın hilal evresini seçmişlerdi. Başlangıç için güzel bir görüntü. Fakat bu takvimin eksikleri olacaktı. Mevsimler, yıllar geçtikçe Ay takvimi ile uyumsuzlaşmaya başlıyordu. Çünkü ay döngüsünde bir yıl 354 günden biraz fazlaydı ve gerçekte ise bir yıl yaklaşık olarak 365 gündü. Her yıl birbiri üzerine eklenen 11 günlük farklar, yıllar geçtikçe bir mevsim süresine denk geliyordu.

pixabay
Mısır medeniyetleri ilk takvimi kullananlar arasındaydı. Mevsim onlar için her şey demekti. Nil Nehri’nin taşma zamanları, ekinlerini ne zaman ekip ne zaman hasat edeceklerini söylüyordu. Fakat bunu önceden bilmeleri gerekiyordu. Gökyüzü ve yıldızlar onlara tarihin yaklaşmakta olduğunun sinyallerini veriyordu. Bunu sistematik bir yapıya oturtmalılardı.

Selvan B on Unsplash
Kleopatra’nın saray astronomu Sosigenes’den bir çözüm önerisi geldi. Artık takvim oluşturmak için Ay’ı terk etmek ve Güneş’e yönelmek gerekiyordu. Bu sistem tarihin en önemli imparatorlarından birisi olan Julius Caesar tarafından kabul edildi ve bu takvimin adı Jülyen Takvim oldu. Kusursuz değildi ama en azından insan ömrü süresince ciddi hata paylarına yer vermiyordu. Son düzenlemeler ise 1582 yılında Papa XIII. Gregory tarafından geldi. 

cajeo zhang - unsplash
Artık yıl adını verdiğimiz takvim düzeni, şubat ayının 29 gün olması bu dönemde yapılan düzenlemelerle tam rayına oturdu ve günümüzde kullandığımız adıyla Gregoryen takvim kullanılmaya başlandı. Uzun dönemli zaman ölçümleri için artık kullanışlı bir sistem vardı fakat hala saniye ve saat kavramları o kadar hassas ölçülemiyordu.

Samrat Yantra
Dünya’nın en büyük güneş saati Samrat Yantra, 27 metre yüksekliğinde bir kuleye sahipti ve iki yanından yükselen yaylar sayesinde 2 saniyelik hassasiyetle zamanı gösteriyordu. Devasa bir duvar saati gibiydi âdeta. Fakat dünyadaki herkesin bu saate bakarak zamanı öğrenmesi mümkün değildi. Bahçelerde, meydanlarda güneş saatleri kullanılıyordu. Evlerde ise sıklıkla kum saatleri, mumlar, damlayan sular gibi yöntemler tercih ediliyordu. 

JJ Jordan on Unsplash
Milattan sonra 1000 yıllarında uygulanmaya başlayan bir durum ise çan kuleleriydi. Kadran mekanizmaları yoktu ve halâ hassasiyetle zaman ölçmek zordu. Orta Çağ’da “an” kavramı yaklaşık 15 dakikalık bir zaman dilimini temsil ediyordu. Günlük işlerde, biriyle buluşmaya gitmekte, pazara alışverişe çıkmakta sorun yoktu. Asıl problem 1600’lü yıllardan sonra astronomide yaşanan teleskop devrimiyle başladı.

Abdullah Yılmaz on Unsplash
Artık zamanı müthiş bir hassasiyetle ölçmenin zamanı gelmişti. Dünya çapındaki astronomlar yaptıkları gözlemlerde olayların gerçekleşme zamanını en hassas şekilde belirtmeliydiler. Galileo, teleskop devriminden sonra icat ettiği sarkaçlar sayesinde bu hassasiyeti yakalamıştı. 1657’de Christiaan Huygens, bir sarkaç patenti için başvurdu. Bundan böyle saatlerde akrep, yelkovan ve saniye kadranları yer alacaktı.

Greenwich Gözlemevi - İngiltere - www.rmg.co.uk
Gemi ticareti ve keşiflerin hız kazandığı dönemlerde İngiltere, bir geminin boylamını belirlemek için çalışmalara girişti. Greenwich Gözlemevi’nde 4 metre sarkaçlı iki özel saat kuruldu. 10 saniye hassasiyetle astronomlara iyi bir gözlem imkânı sunuyordu. 18. yüzyıla gelindiğinde artık gemiciler portatif sarkaçlı saatler taşıyabiliyorlar ve gözlemevinden yüzlerce kilometre uzakta bile zamanı, dolayısıyla boylamı öğrenebiliyorlardı.

Alex Guillaume on Unsplash
19.yy’da cep saatleri yaygınlaştı. Bu saatler yine de halâ bahçelerdeki güneş saatlerine göre kuruluyordu. Atlar veya arabalarla yapılan seyahatlerde boylam değişikliği önemsenmeyecek düzeydeydi fakat trenler işi değiştirdi. Bir ülkeyi doğudan batıya geçen trenler artık zaman kavramının tam olarak ölçülmesi gerektiğini söylüyordu. Karışıklıklar o zaman başladı.

Greenwich Gözlemevi'ndeki kırmızı "zaman topu" - www.rmg.co.uk
Dünya’nın belirli noktalarında başlangıç meridyenleri seçildi. İngiltere’deki Greenwich Gözlemevi’ni, Fransa ise Paris’teki bir gözlemevini kullandı. Greenwich Gözlemevi her gün saat 13.00’da parlak kırmızı bir “zaman topu” kullanarak gemicilere zamanı bildirdi. Benzer uygulamalar kuyumcuların vitrinlerinde yer alan saatlerle yapıldı. 1850 yılında Kraliyet Astronomu Sör George Airy, zamanı elektrik kullanarak belirlemeyi ve tüm ulusa bunu yaymayı bir görev edindi.

Paris Gözlemevi - Fransa - wikimedia.org
1870 yıllarında artık “zaman” sinyallerle İngiltere’nin her yerine gönderiliyordu. 1884’ün Ekim ayında tüm dünyada ortak bir sıfır meridyeni belirlenmesi gerektiği tartışıldı. Günün galibi İngilizler ve Greenwich Gözlemevi oldu. Bugün ilkokulda öğrendiğimiz başlangıç meridyeni buradan geliyor. Fransızlar bir süre daha kendi başlangıç meridyenlerini kullanmaya devam ettilerse de sonunda yenik düştüler. Politika burada da devreye girmişti.

jonathan cooper - unsplash
Tüm yaşanan bu gelişmeler yine de astronomları tatmin etmiyordu. Ay adları, günlerin değişmesi, haftalar çok kafa karıştırıcıydı. Çok daha kesin ve anlaşılır bir düzene ihtiyaç vardı. Öncelikle astronomlar geceleri gözlem yaptığından, kullanılacak olan takvim gece yarısı değişmemeliydi. Öğlen saatinde bir sayı ileri gitmeliydi. Ayrıca bir başlangıç olacaksa önemli bir an olmalıydı.

behnam norouzi - unsplash
Milattan önce 1 Ocak 4713 tarihi bu iş için kusursuz bir tarihti. Pek çok döngünün aynı anda yaşandığı ve bu döngülerin başlangıcı sayılabilecek bir tarihti. Yapılacak şey basitti. Tam öğlen vaktinde her geçen gün için sayıyı bir arttırmak. Kısaca söylemek gerekirse 2 Ocak 4713 tarihi “2” olarak kaydedilecek. Ay adları, yıllar bu takvimde olmayacak.

glen carrie - unsplash
Günümüze kadar geldiğinde, yani bu yazının yayınlandığı tarih olan 20 Ocak 2023 için Jülyen Günü (JD) = 2.459.964 olacak. Saat ve saniye için de virgülle ayrılmış hali kullanılıyor. Yani milattan önce 2 Ocak 4713 tarihinden bugüne kadar 2 milyon 459 bin 964 gün geçmiş demektir. Oldukça basit. 

heather zabriskie - unsplash
Eğer doğduğunuz günün JD’sini yani Jülyen Günü’nü hesaplamak isterseniz “Julian Date Converter” diye aratarak AAVSO’nun internet sayfasından bunu yapabilirsiniz. 

Kaynak:

Raymond Shubinski, Zamanı Tanımlamak, Popular Science Türkiye, Aralık 2022.

©2022 Beyhan&Beyhan Business Solutions Tüm Hakları Saklıdır
Yukarı Kaydır
BUNU OKUMAK İSTER MİSİN?