Pexels
SCOPE

Geriye Bakma Yanlılığı: Bilişsel Bir Ön Yargı

27 Mar 2023

Bugünkü duygu ve düşüncelerimiz geçmişe nasıl baktığımızı etkileyebilir. Hatta şu anki bilgimizle geriye dönüp baktığımızda o dönemde gelecekteki bir olayla ilgili beklentilerimizin gerçekte olduğundan daha farklı olduğunu da sanabiliriz. Geriye bakma yanlılığı isimli bilişsel ön yargı da bu durumla ilgili. Gelin İngilizcede “hindsight bias” olarak geçen ve sadece düşünce ve inançlarımızda değil, davranışlarımızda da değişikliğe yol açan bu eğilime birlikte bakalım.

Geriye bakma yanlılığı veya başka bir deyişle sonradan anlama ön yargısı, bir olay gerçekleştikten sonra insanların daha o olay yaşanmadan olacakları tahmin ettiğine kendini inandırmalarıdır diyebiliriz. Yani başınıza bir olay gelir ve siz o olayı tecrübe ettikten sonra zaten olayın yaşanacağının farkında olduğunuzu düşünürsünüz, “Böyle olacağını zaten biliyordum!” dersiniz. Halbuki olay yaşanmadan önce böylesi kuvvetli bir tahmin veya beklentiniz yoktur.

Pexels
Romantik ilişkilerden bir örnek verelim. İyi gittiğini düşündüğünüz bir ilişkiniz var. Bir gün partneriniz sizinle konuşması gereken önemli bir konu olduğunu söylüyor. Bir şeylerin ters gittiğinden ve aslında partnerinizin ilişkinin gidişatından o kadar da memnun olmayabileceğinden endişe ediyorsunuz. O endişeyle ilişkiyi gözden geçirmeye başlıyor ve gerçekten de bazı sorunlar olduğunu görüyorsunuz.

Derken partnerinizle konuşuyorsunuz ve gerçekten de kendisinin sizden ayrılmak istediğini öğreniyorsunuz. O zaman kendinize ve çevrenize “İşte! Böyle olacağından adım gibi emindim!” demeye başlıyorsunuz. Geriye dönüp baktığınızda ilişkideki aksaklıkları ve partnerinizin bazı davranışlarının arkasındaki anlamı fark ediyor ve aslında bu farkındalığa baştan beri sahip olduğunuz yanılgısına düşüyorsunuz

Pexels

Benzer bir durumu seçim tahminlerinde de görebiliriz. Dorothee Dietrich ve Matthew Olson, seçmenlerin seçim gerçekleştikten sonra tahminleriyle ilgili düşüncelerini nasıl değiştirdiğini ölçmek için bir araştırma yürütmüş. Bunun için Hamline Üniversitesi’ndeki öğrencilere ABD senatosunun Yüksek Mahkeme üyeliğine aday gösterilen Clarence Thomas’ı onaylayıp onaylamayacağını tahmin etmesi istenmiş. Seçimlerden 1 ay sonra aynı öğrencilere tahminlerinin ne olduğu sorulmuş.

Araştırmanın sonuçları geriye bakma yanlılığını destekler nitelikte çıkmış. Oylamadan önce öğrencilerin % 58’i Thomas’ın kabul edileceğini düşünüyormuş. Seçimle beraber Thomas’ın üyeliği onaylanmış ve 1 ay sonra öğrencilerin % 78’i Thomas’ın onaylanacağını tahmin ettiğini iddia etmiş. İnsanların seçim sonuçlarını öğrendikten sonra kendi tahminlerinin de sonuçla uyumlu olduğunu düşündüğü ortaya çıkmış.

Unsplash

Peki geriye bakma yanlılığı nasıl ortaya çıkıyor? Bilim insanları Neal Roese ve Kathleen Vohs’a göre bu ön yargı üç faktörle açıklanabilir. Bunlardan ilki bilişsel faktörler. Geriye bakma yanlılığının bilişsel bir ön yargı olduğunu söylemiştik, yani bu yanlılığın ortaya çıkmasında beynimizin çalışma şekli oldukça etkili. Geçmişte yaşanan olaylar üzerine düşünürken halihazırda doğru olduğunu bildiğimiz şeyleri tasdik eden bilgileri seçerek o olayları olduğundan daha farklı hatırlamaya meyilliyiz. Böylece geçmişte gerçekleşen şeylerle şu anki bilgilerimiz arasında bir bağlantı kuruyor ve zihnimizdeki parçalardan anlamlı bir bütün oluşturmaya çalışıyoruz.

İkinci olarak üstbilişsel (metacognitive) faktörlerden bahsedebiliriz. Üstbiliş, kişinin kendi düşünme biçimi ve süreçleriyle ilgili farkındalığına işaret eden bir kavram. Bir olayın neden ve nasıl olduğunu anladığımızda o olay kolayca öngörülebilirmiş gibi geliyor. Diğer etmen ise motivasyonlarımıza ilişkin. Dünyanın tahmin edilebilir bir yer olmasını arzuluyoruz ve öyle olduğunu düşünmek bizi rahatlatıyor. Tahmin edilemez veya bizim tahmin edemediğimiz olayların aslında tahmin edilebilir olduğunu düşünmek istiyoruz. Tahminlerimizin doğru olduğunu, olacakları önceden tam olarak gördüğümüzü düşünmek hoşumuza gidiyor, benlik algımıza olumlu bir katkı sunuyor. Bahsettiğimiz tüm bu faktörlerin bir araya gelmesi de geriye bakma yanlılığının gerçekleşme ihtimalini artırıyor. 

Pexels
Geriye bakma yanlılığı, kişilerin olayları öngörmede çok becerikli olduğunu düşünmesine neden olabileceği için kendine fazla güvenmesine ve riskli eylemlerde bulunmasına yol açabilir. Bu ön yargı sebebiyle kişiler “mağdur” suçlayıcılığı yapabilir, kendilerinin olayların gidişatını “bildikleri” gibi “mağdur”ların da bilmesi ve gerçekleşen trajediyi önceden tahmin etmesi gerektiğini savunabilir.

Olaylar üzerine düşünürken tüm olasılıkları gözden geçirmek ve zihnimizin çalışma şekli hakkında bilgi edinmek, geriye bakma yanlılığına düşme ihtimalimizi azaltabilir. Karar alırken veya bazı problemleri çözmeye çalışırken kullandığımız bir defterimizin olması da geçmişteki düşüncelerimizi olduğundan farklı şekilde görmemizin önüne geçebilir.
 


Kaynaklar:


©2022 Beyhan&Beyhan Business Solutions Tüm Hakları Saklıdır
BUNU OKUMAK İSTER MİSİN?