Pixabay
DOĞAL YAŞAM

Canlıların İnanılmaz Gücü: Mukus

03 Ağu 2023

Bir sabah uyanıp “başka gezegende yaşam bulduk” haberini okurken büyük ihtimalle şöyle bir detay görebiliriz: “Mukus salgılayan canlıların olduğu tespit edildi!” Pek hoşumuza gitmeyen bu özel salgının, yaşam için ne kadar değerli olduğunu gelin birlikte keşfedelim…

Kadife Solucanı
Özel hücreler tarafından salgılanan mukus, koruyucu özelliği ile insan başta olmak üzere birçok canlının yaşam döngüsünde önemli bir yere sahiptir. Salgıyla aynı adı taşıyan ince bir koruyucu tabakanın ürettiği mukusun içinde antiseptik enzimler bulunur. Kayganlaştırma, toz veya kiri engelleme görevlerinin yanında doğadaki çok sayıda canlının temel yaşam dinamiğinin merkezinde yer alır. Aynı zamanda mikroplar, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar kendini savunmak, avlanmak, iletişim kurmak ve çiftleşmek amacıyla da mukusu kullanırlar. 
Örneğin kısacık bacaklarının üzerinde ağır ağır yürüyen bir kadife solucanı, mukus sıvısı olmasaydı ekosistem içinde yok olup giderdi. Sebebi ise böylesine ufak ve ağır hareket bir canlının avlanma sorunu olurdu. Ama kadife solucanlarının kafasında bulunan iki organ, inanılmaz hızda mukus sıvısını avına fırlatarak önce onu yakalıyor; daha sonra da aniden donan salgıyla avını etkisiz hale getirebiliyor. 

Papağan Balığı - Mukus Balonu

Öte yanda papağan balıklarının, solungaçlarından çıkardıkları mukus sıvısından bir koza örüyor. Dinlenmek veya uyumak istediğinde bu kozanın içine girerek kendisini koruyor. Benzer şekilde çorba yelyutanı olarak bilinen özel bir kuş türü de tükürüğünden elde ettiği yuvalarda yaşayabiliyor. Hatta yine aynı kuşlar, yumurtalarını bu mukustan yapılma yuvada saklayıp yavrularını burada büyütüyor. 

Adi Deniz Salyangozu
Kurbağaların veya salyangozların da mukus sayesinde yaşamlarını sürdürdüklerini zaten biliyoruz. Özellikle kurbağaların uzun dillerinin, avlarını yakalamasının asıl kahramanı ürettikleri mukus sıvısı oluyor. Benzer şekilde bazı özel deniz salyangozlarının da gelgitlerde yollarını bulabilmek için mukusu kullandığını biliyoruz. Deniz çekilmeden önce bıraktığı mukus izleri, bizim Hansel ile Gratel masalındaki ekmek kırıntıları gibi bu salyangozların yolunu bulmasına olanak sağlıyor. 

İşte bu özel canlıların mukus ile yarattıkları dengeden yola çıkan mikrobiyologlar, eğer mukus olmasaydı Dünya'daki yaşamın kesinlikle bugünden çok farklı olacağından eminler. En azından birçok canlı hiç evrimleşemeyebilir veya evrimi farklı bir şekilde yaşayabilirdi. Çünkü % 95’i sudan meydana gelen mukusun içindeki o % 5’lik moleküler içerik, onu eşsiz kılıyor. Müsin adı verilen bu moleküllerin de evrimin çok eski zamanlarına ait olması, memelilerden deniz hayvanlarına kadar birçok canlının yaşam dinamiğini etkiliyor.  

Pixabay

İnsan türü olarak bizler, eğer mukus sıvısı olmasaydı büyük ihtimalle solunum ve sindirim gibi süreçlerde büyük zorluklar yaşayabilirdik. Zararlı maddeleri ve mikropları bir bakıma çevreleyerek etkisiz hale getiren bu özel sıvılar, vücudumuzun savunma hattını oluşturuyor. İronik şekilde de yine vücudumuz için gerekli olan mikropların, bağırsaklarda tutunmasını ve korunmasını da mukusa borçluyuz.

Dünya dışındaki bir gezegende, mukus bulma ihtimalimize dönecek olursak buradaki yaşamın evrimine dair çok sayıda cevap elde edebiliriz. Nasıl Dünya, milyonlarca yıl boyunca mukusla kaplı mikroplardan meydana geldiyse başka bir gezegende de böyle bir ekosistemle karşılaşma olasılığımız artacaktır. Diğer bir değişle yaşamın ortaya çıkışı ve gelişimi hakkında doğal bir laboratuvara sahip olabiliriz. 

Hagfish (Balçık Yılan Balığı) - Pinterest
“Başka gezegenlerde yaşam bulduğumuzda, orada yaşam olacak” savını ortaya atansa Cambridge Üniversitesi'ndeki Zoolog Dr. Arik Kershenbaum’dan başkası değil. Çünkü salyangoz gibi garip canlıların, öte dünyalardaki yaşam formlarına benzeme olasılığı yüksek gibi görünüyor. Hatta tıpkı Dünyamızda olduğu gibi mukus yoluyla iletişim kuran canlı topluluğuna rastlayabiliriz. 
Mukusla ilgili başka bir ilginç detaysa, bazı bilimsel araştırmalar mukustan yapılma giysiler üretilebileceğini söylüyor. Yani kısacası donanma sanayinden gündelik kıyafetlerimize, uzay çalışmalarından yıldızlararası yolculuklara kadar birçok alanda, mukus sayesinde inanılmaz gelişmelere tanık olabiliriz. Evet, gündelik yaşamda pek hoşuma gitmese de unutmamamız gereken belki de en değerli nokta, mukus olmadan yaşamın dengesini ve geleceğini tayin etmemiz imkansız…

 
Kaynak
Susanne Wedlich, “Mukus Dünyası”, Popular Science Türkiye, Sayı: 135, Temmuz 2023. 
©2022 Beyhan&Beyhan Business Solutions Tüm Hakları Saklıdır
Yukarı Kaydır
BUNU OKUMAK İSTER MİSİN?