Altın
%
Dolar
%
Euro
%
Bitcoin
%
Eth
%
Önümüzdeki 5 gün boyunca
SPACE

A'dan Z'ye Teleskop Rehberi 3. Bölüm

25 Kas 2022

Yazımızın ilk bölümlerinde teleskopların tarihinden, gelişiminden ve hem yer tabanlı hem de uzay tabanlı teleskop örneklerinden bahsettik. Bu son bölümünde amatör olarak evde kullanıma uygun teleskoplar ve bunlarla neler yapabileceğinize ilişkin konuları ele alacağız.

3.5 Bardak

Teleskop temelde cisimleri yakınlaştıran değil, büyüten aletlerdir. Yaygın ve hatalı söylemi, bir cismi yakınlaştırdığı yönündedir fakat ilk bölümlerde optiğine değindiğimiz üzere aslında gökyüzünde çok küçük gördüğümüz cisimlerin daha büyük görüntülerini bize iletirler. Mercekler veya aynalar sayesinde görüntünün odak noktasını değiştirerek gözümüze uygun noktaya getirirler. Genişliklerine bağlı olarak topladıkları ışık miktarı arttığında, odaklanan noktadaki görüntü o kadar net olur, net olunca da büyütülebilir ve çıplak göz ile görülemeyen cisimler görülür hale gelir.

Klasik mercekli bir teleskop ve göz merceği
Mercekli, aynalı ve hem mercek hem aynalı teleskoplar olarak çeşitleri mevcut. En basit ve genel olarak rastladığımız mercekli teleskoplardan başlayalım. Bu teleskop türünü “tüplü teleskop” olarak da duyarız. Uzunca bir tüpün içinde dizilen merceklerden meydana gelir. Kullanımı, taşıması ve bakımı oldukça kolaydır. Karasal gözlemlerde daha çok kullanılsa da gökyüzü için de kullanılabilir. Derin uzay cisimlerini görmek zordur ve teleskop genişliği yeterince büyük olmadığından ışık toplama kapasiteleri kısıtlıdır. Bu noktada ciddi bir uyarıda bulunmakta fayda var, Güneş filtresi olmadan herhangi bir dürbün veya teleskop benzeri aletle asla doğrudan Güneş’e bakmayın. 

Standart bir Güneş filtresi ile görülebilecek Güneş yüzeyi ve lekeleri - ssdo.gsfc.nasa.gov
Mercekli teleskoplar ile en uygun gözlem çeşidi Ay ve Güneş gözlemleridir. Uyarımızda belirttiğimiz gibi uygun bir filtre kullanarak Güneş gözlemleri gerçekleştirebilirsiniz. Güneş’in aktif olduğu çevrimin en yüksek noktasına (2025 yılı) doğru ilerlediğimiz şu yıllarda, güneş lekeleri daha görünür halde. Bu sebeple küçük bir teleskopla ve filtre ile güneş lekesi gözlemleri gerçekleştirebilirsiniz. Uygun donanım ile bunları fotoğraflayabilir ve düzenli arşiv ile güneş lekesi takibi yapabilirsiniz. Mercekli teleskopların bir diğer özelliği daha hesaplı olmaları. Teknolojik aletlerin el yaktığı şu günlerde daha ekonomik mercekli teleskop modelleri bulmak mümkün.

Güneş her 11 yılda düzenli olarak daha aktif hale gelir ve ardından durulur. Şu sıralar aktifliği artıyor ve 2025 yılında en aktif zamanında olacak. Bu durumda güneş patlamaları meydana gelecek ve nadir de olsa çok kuzey enlemlerdeki elektrik şebekelerini etkileyebilecek. Bunların dışında Dünya’daki yaşamı tehdit edecek düzeyde patlamalar veya olaylar gerçekleşmeyecek.

Aynalı ve katadioptrik (hem aynalı hem mercekli) teleskopların özellikleri daha bilimsel kullanım amacı olduğunda farklılık yaratıyor. Amatör kullanım için çok ciddi farklılıkları yok. Geniş teleskobun her zaman daha büyük görüntü olduğundan bahsetmiştik. Çapı arttıkça maliyetleri de aynı oranda katlanıyor. Bu sebeple uygun ortalama bir çap ile gezegenlerin, Ay ve Güneş’in, derin uzay cisimlerinin gözlemlerini yapmak mümkün. Minimum çapın ise yaklaşık 10 cm olduğunu söyleyebiliriz. Daha küçük çaplı bir teleskop ile gezegen veya derin uzay cisimleri gözlemek pek tat vermeyecektir.

Meade ETX-125 Teleskop
Bir astronom olarak sahip olduğumuz iki teleskop modeli var. Her ikisi de Amerika yapımı olan Meade markasının ürettiği ETX serisine ait. ETX-90 modeli 90mm ayna açıklığına sahip, ETX-125 modeli de 125 mm ayna açıklığına sahip. Her ikisi de Alt-Az kundak denilen kurgu montaj türünde ve aynı zamanda entegre motor sistemi bulunuyor. Yani yapılan ayarlamalar ile gök cismi gece boyunca hareket ederken sizin onu takip etmenize gerek kalmadan teleskop onu takip ediyor. Bu ayarı kullanmadan da kumandaları sayesinde teleskobu istediğiniz yöne ayarlamanız mümkün. Meade markasının dışında daha birçok teleskop markası bulunuyor. Türkiye’de önemli markaların distribütörlüğünü yapan firmalar, teleskop ihtiyacınız konusunda oldukça özenli ve açıklayıcı olacaklardır.

Ekvatoryal kundaklı ve mercekli bir teleskop
Kundak sistemi aslında teleskopu yerleştirdiğiniz mekanizmanın adı. Bu mekanizma Dünya’nın dönüş eksenini baz alarak veya direkt olarak sağ-sol, yukarı-aşağı şeklinde olabiliyor. Yukarıda bahsettiğimiz Alt-Az adı verilen kundak modeli basitçe söylemek gerekirse yukarı-aşağı-sağ-sol hareket kabiliyetine sahip. Ekvatoryal kundak adını verdiğimiz düzenekte ise bunlara yukarı aşağı demek pek doğru değil. Bu montaj türünde kutup yıldızına sabitlediğiniz bir eksen oluyor ve tıpkı gece boyunca yıldızların hareketi gibi teleskop da bu eksen doğrultusunda daire çiziyor. Genel olarak ekvatoryal montaj türünün biraz daha ekonomik olduğunu söyleyebiliriz.

Göz merceği çeşitleri
Işığı toplayan ve odaklayan kısım teleskopun kendisidir. Fakat odakladığı yere gözümüzü yakınlaştırsak bile bir şey göremeyiz. Son aşamayı tamamlayan ve teleskopun topladığı ışığı bize görülebilir hale getiren, son büyütmeyi gerçekleştiren parça, oküler ya da göz merceği adını verdiğimiz son parçadır. Gözümüzü yasladığımız, görüntüyü görebildiğimiz minik bir parçadır. Üzerinde yazan değerler odak noktasını ne kadar uzağa taşıdığı ile ilgilidir. Küçük değerler yani örneğin 4 – 8 mm gibi göz mercekleri görüntüyü gözümüze çok yakın bir noktaya taşır ve doğal olarak cismi daha büyük gösterirler. Büyük değere sahip 18-24 mm gibi olan göz mercekleri ise odağı daha uzağa taşıdıkları için görüntü daha küçük görülür.

Kullanım amaçları her göz merceğinde farklılık gösterebilir. Örneğin Güneş veya Ay gözlemi yaparken eğer tüm disk yuvarlağını teleskop içinde görmek istiyorsanız o zaman yüksek değerli 20 – 28 mm gibi göz mercekleri daha uygun olabilir. Eğer Ay üzerindeki bir krateri veya bir güneş lekesini gözlüyorsanız o zaman daha fazla büyütmeye ihtiyaç duyacağınızdan, 4- 8 mm gibi göz mercekleri uygun olacaktır. Buradaki büyütme olayını biraz daha açıklamakta fayda var. Bir fotoğraf çektiğinizde eğer fotoğraf çok kaliteli ise onu halâ net görülebilecek kadar büyütmeniz olası. Teleskopta görüntü kalitesini iyileştiren temelde çapıdır. Yani küçük bir çaptaki teleskoba ne kadar küçük göz merceği ile bakarsanız bakın görüntü bulanık olacaktır. Asıl mesele doğru çapta doğru göz merceği kullanmaktır.

Özetleyecek olursak ekonomik teleskoplar mercekli olanlar fakat bunlarla Ay ve filtresi ile Güneş gözlemi dışında geniş çaplı gece gözlemi imkânı kısıtlı. Gerçekten karanlık ve yüksek yerlerdeki arazilerde iyi bir gökyüzüne ihtiyacınız olacaktır. Katadioptrik adını verdiğimiz aynalı-mercekli teleskoplar ise biraz daha maliyeti yükseltse de burada işin içine montaj türü giriyor. 10 cm’den büyük ayna açıklığına sahip ekvatoryal montajlı ve motorsuz katadioptrik bir teleskop ile orta ekonomi sınıfında ve daha kaliteli gözlemler yapmanız olası. Böyle bir teleskop ile Satürn halkalarını, Jüpiter’in Galileo uydularını, Ay kraterlerini ve güneş lekelerini görebilirsiniz. Ekonomik olanaklara bağlı olarak 20 cm çaplı bir teleskop ile bu saydıklarımızı çok daha net ve detaylı yapmanın yanı sıra uygun gözlem koşullarında derin uzay cisimlerini, gökadaları, yıldız oluşum bölgelerini gözleyebilirsiniz.

Andromeda Gökadası - NASA
Teleskopa sahip olduktan sonraki adım ise eğer dilerseniz bir fotoğraf makinası ile astrofotoğrafçılık olabilir. Bu noktada yapabileceklerinizin sınırı da artmış oluyor. Örneğin uluslararası çapta yapılan gözlem kampanyalarına katılıp Ay kraterleri ölçümleri yapabilir, güneş lekesi gözlemlerini düzenli takip edebilir, Jüpiter uydularının yörüngelerini hesaplayabilirsiniz. İleri düzeyde amatör astronomi etkinlikleri ülkemizde yapılıyor. Kendi teleskopunuz ile bunlara katılarak işleri biraz daha ileri götürmek mümkün. 

Avcı Takımyıldızı'ndaki yıldız oluşum bölgesi - NASA
Teleskop ile ilk akla gelen yıldız gözlemidir. Fakat hayal kırıklığı yaratmamak adına söylemek isteriz ki hiçbir amatör kullanıma uygun teleskop ile bir yıldızı belirgin şekilde göremezsiniz. Hatta gezegenlerin bile ancak bazılarını heyecan verici şekilde gözleyebilirsiniz. Örneğin Merkür veya Venüs’e bakmak isterseniz, kayda değer hiçbir şey göremezsiniz. Yalnızca yıldızlara baktığınızda olacağı gibi nokta kaynak gibi parlak minik bir ışık görürsünüz. Bunların dışında heyecan verici pek çok şeyi teleskop ile görebilmek mümkün. Yukarıda bahsettiğimiz genel kullanımlar dışında lütfen teleskobunuzu aldığınız yerdeki kişilerden detaylıca anlatım isteyin. Teleskoplar plastikten bile olsa basit aletler değildir, evrenin en akıl almaz gizemlerini bizlere gösteren aracılardır.

Kaynaklar:
Prof. Dr. Serdar Evren, Ege Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri” Astronomiye Giriş: Bölüm 4 Teleskoplar” Ders Notu, İzmir, 2022.

©2022 Beyhan&Beyhan Business Solutions Tüm Hakları Saklıdır
Yukarı Kaydır
BUNU OKUMAK İSTER MİSİN?