Triboloji Nedir?
Unsplash
BİLİM

Triboloji Nedir?

Bir mühendislik alanı olan Triboloji, günümüzde çok sık dile getirilen bir kavram gibi görünse de Antik Mısır’dan beri kullanılıyor. Ancak günümüzdeki en önemli kullanım amacı, teknolojideki ilerlemelerin küresel krizlere neden olmasıdır. Daha çok makine, daha çok çevre kirliliği! Ama tribolojinin kullanıldığı bir alan daha var: İnsan hayatını ilgilendiren biyo-triboloji. Dünya’yı daha yaşanabilir kılmak adına, gelecekteki her teknolojik aletin temel prensibi olacak bu bilim alanına birlikte göz atalım.

Yayın Tarihi :07 Oca 2022
Süre :2 Bardak

Unsplash
Triboloji temel olarak sürtünme, aşınma ve yağlama gibi alanları kapsayan bir mühendislik terimidir. Tarihi çok eski medeniyetlere kadar uzansa da triboloji artık geleceğin bilimi olarak görülüyor. Makinelerde sürekli temas halindeki hareketli yüzeylerin sürekli olarak sürtünme kuvvetiyle aşınması, küresel olarak enerji kaynaklarının daha çok harcanmasına neden oluyor. İşte triboloji bu küresel ve büyük soruna çözüm arıyor. Dünyadaki enerji kaynaklarının neredeyse üçte biri, sürtünme kuvvetinden doğan aşınmalara harcanıyor, ki bu büyük ölçekte enerji tasarrufunun önündeki en büyük engel.

Unsplash
Triboloji terimi, modern dünyada ilk olarak 1966 yılında kullanılır. Günümüzde Triboloji Mühendislik Disiplininin kurucu olarak görülen İngiliz mühendis Peter Jost’a göre hareket halindeki parçaların sürtünme ve aşınma sorunu, gelecekteki en büyük mühendislik sorunudur. Neredeyse tüm dünyanın makinelerle yaşadığını düşünürsek bu bilim dalının gelecekteki gri ve kirli dünya tahminlerinin önüne geçmesi bekleniyor.

Unsplash
Çok uzak geçmişe bakacak olursak birçok önemli medeniyetin, sürtünmeye bağlı enerji sorununa çözüm aradıklarını görebiliriz. Örneğin M.Ö. 3500 yılından beri, tüm büyük medeniyetler büyük nesneleri hareket ettirirken insan veya hayvan gücü kullanmıştır. Ama bu o kadar zor ve uzun süren bir iştir ki; büyük nesnelerin taşınması esnasında oluşan sürtünme sorununu hayvansal yağlar kullanarak kolaylaştırma yolunu seçmişlerdir. Antik Mısır medeniyetine ait birçok kabartmada, büyük heykellerin taşınması sırasında kızakları yağladıkları görülür. 

arkzoft.net
Antik dönemlerden günümüze kadar tarihin her döneminde birçok medeniyetin bu alanda çözümler üretmek için çalıştığını görebiliyoruz. Rönesans döneminin önemli figürlerinden Leonardo Da Vinci’nin bir sanatçı değil de mühendis olarak yaptığı çalışmalarda sürtünme ve aşınma sorununa çok önem verdiği görülüyor. Hatta Leonardo’nun yaptığı bu mühendislik çalışmaları, onun tarihteki ilk triboloji uzmanı olarak anılmasına neden olur. Avrupa gibi Çin medeniyeti de birçok makinenin sürtünme sorunu için çözüm aramıştır.

Unsplash
Mars’ta koloni kurmak veya uzun sürecek uzay çalışmalarını gerçekleştirmek için, havacılık alanındaki malzeme aşınmalarının önüne geçmek için kullanılan triboloji, günümüzde birçok bilimle beraber disiplinler arası bir çalışma sürdürüyor. İşte geleceğimize yön verecek bu bilimsel gelişmelerden birisi de tıp alanındaki triboloji çalışmalarıdır. 1970 yılından itibaren, sanayi alanındaki makineler için kullanılan tribolojinin biyolojik sistemlerde de kullanılmasının önü açılmıştır. Günümüzde ise artık bu bilim alanına “biyo-triboloji” deniyor. 

Unsplash
İnsan sağlığını yakından ilgilendiren biyo-triboloji, ilk olarak kemik ve kıkırdaklarda oluşan aşınmalara odaklanır. Kemik ve kıkırdak dokularındaki bir bakıma yağlama görevini üstlenen iç sıvıların azalmasıyla beraber çok sayıda sağlık sorunu ortaya çıkıyor. Ağız ve diş sağlığı alanında kullanılan oral triboloji, yaşlanmaya veya farklı sorunlara bağlı olarak kullanılması gereken ağız protezlerine odaklanıyor. Bir bakıma her gün kullanılan protezlerin, aşınmaya bağlı olarak ömrünün kısalmasını engelliyor, diyebiliriz. Oküler triboloji ise göz sağlığı için kullanılan yapay göz merceklerinin veya lenslerinin, göz kapağının açılıp kapanmasına bağlı olarak aşınmasını inceliyor. 
Biyo-tribolojnin hayati anlamda kullanıldığı en dikkat çekici tıp alanı ise kardiyolojidir. Hasar gören kalp kapakçıklarının değiştirilmesinde iki farklı yöntem kullanılır. Mekanik ve doğal dokularla elde edilen kalp kapakçılarının, uzun süreli çalışmasında sürtünmeye bağlı olarak sorunlar çıkabiliyor. Bu tip sorunların yaşanmaması için hem insan ve hayvan dokusundan elde edilen biyoprotezlerde hem de metal ve plastik gibi mekanik protezlerde triboloji önemli bir rol oynuyor. 

Unsplash
Bir bakıma hareket eden ve birbirine temas eden her türlü teknolojik malzemenin ve yapay organların çok daha uzun ömürlü olması için triboloji alanındaki çalışmalara ihtiyacımız var. Gelecekte, özellikle sanayileşmenin yarattığı küresel kirlilik krizlerinin önüne geçebilmek ve tasarruf etmek için artık birçok bilim departmanı, tribolojiyi araştırmalarının merkezine alıyor.   

Kaynak: “Triboloji”, Dr. Tuncay Baydemir, Bilim ve Teknik Dergisi, Aralık 2021.

Yukarı Kaydır