BİLİM

Gök Gürültüsü Nasıl Oluşuyor?

Bugün, uykudan irkilerek uyanmamıza veya ansızın elimizdeki bardağı düşürmemize sebep olan gök gürültüsünden bahsedeceğiz. Hiç şüphesiz bizi korkutabildiği kadar şaşırtan gök gürültüleri, doğanın inanılmaz bir oyunu gibi. Her ne kadar hayatımıza yerleşerek alışkın olacağımız bir duruma dönüşse de bu gizemli sesler yüzyıllardır merak konusu olmayı başarıyor. Öyle ki, gök gürültüsünün, Yunan mitolojisinde Olympos’a saldırdığı için Zeus tarafından gök kubbeyi omuzlarında taşımakla cezalandırılan Atlas’ın Herakles'e haykırışı olduğu bile söyleniyor. Ancak elbette bu gizemli seslerin bilimsel bir açıklaması var. O halde, gökyüzünü bir sanat eserine çeviren şimşeklerin en sadık yol arkadaşı diyebileceğimiz gök gürültüsüne mercek tutuyoruz. Sahi, neden gök gürlüyor?

Yayın Tarihi :25 Kas 2021
Süre :2 Bardak
Yağmurlu bir pazar günü mis kokulu kahvenizi yudumlarken bir yandan Chopin açmış dinliyorsunuz. İnanılmaz bir huzur ortamı var. Size sadece benliğiniz eşlik ediyor. Çıt yok, kulağınızda yalnızca müzik ve yağmur damlalarının sesi çınlıyor. Böyle bir atmosfer varlığınızı kanıtlamakla yetinmiyor, harika bir odaklanmayı da getiriyor. Her şey o saniye oluyor, ne olduğunu anlayamadan yerinizden fırlıyor, kalp atışlarınızı ağzınızda hissediyorsunuz. Bu korkulu sahneye yaşatan ise Chopin’i bile susturmayı becerebilen gök gürültüsünden başka bir şey değil. Hangimiz yaşamadık ki?

Gök gürültüsü en temelinde şimşek ve yıldırım esnasında oluşan patlamaya benzeyen yüksek ses olarak tanımlanıyor. Bu açıdan göklerden gelen bu sesi tam olarak anlayabilmemiz için şimşek ve yıldırımın nasıl oluştuğuna bakmamız gerekiyor. Bunun da öncesinde, şimşek ile yıldırım arasındaki farka bakmak şart. Bulutlar arası bir elektrik boşalması olan şimşek, bulut ile yeryüzü arasındaki elektrik boşalması olan yıldırımdan yalnızca gerçekleştiği bölge itibariyle ayrılıyor. Bu açıdan yıldırım “düşüyor”, şimşek “çakıyor”. Biz konuyu daha iyi anlamak adına yıldırım üzerinden gideceğiz. 

Yıldırım, bir yağmur bulutunda statik yükler olarak ortaya çıkıyor. Biliyorsunuz bulutun içindeki rüzgarlar çok çalkantılı. Bulutun alt kısmındaki su damlacıkları yukarı hava akımlarında yakalanıyor ve çok daha soğuk atmosferin onları dondurduğu yükseklere kadar çıkıyor. Bu arada, buluttaki aşağı akımlar, bulutun tepesinden buzu ve doluyu itmeye başlıyor. Aşağı inen buzun yükselen suyla buluştuğu yerde ise elektronlar sıyrılmaya başlıyor. Bu ayrışma bulutu negatif yüklü bir bölgeye dönüştürüyor. Bu elektrik alanları tahmin edeceğiniz üzere inanılmaz derecede güçlü. Yüklenen enerjinin bir şekilde boşalması gerekiyor. Peki ama nasıl?

Bu güçlü elektrik alanını bir kapı kolu olarak görmek mümkün. Yükünü serbest bırakmak için en yakın ve en kolay yolu arıyor, bir nevi kendini deşarj etmesi gerekiyor. Fırtına yer üzerinde hareket ederken, buluttaki güçlü negatif yük, yerdeki pozitif yükleri çekmeye başlıyor. Ne oluyor? Negatif yük kendini serbest bırakıp rahatlayabileceği, yere doğru uzanan bir yol buluyor. İşte buna yıldırım diyoruz. Eğer ki iki bulut arasında bir deşarj gerçekleşirse bu olay da şimşek adını alıyor. 

Yıldırım veya şimşeğe eşlik eden gök gürültüleri ise, anlaşılabileceği üzere inanılmaz bir elektrik gücünün yansıması oluyor. Karşı karşıya gelen iki güçlü devin birbiri ile çarpışması elbette inanılmaz bir sesi doğuruyor. Bir saniyenin çok kısa bir bölümünde, yıldırım, etrafındaki havayı inanılmaz sıcaklıklara kadar ısıtabiliyor. Öyle ki bu sıcaklık 30 bin dereceye kadar ulaşarak Güneş’in yüzeyinden beş kat daha sıcak olabiliyor. Böylesi bir sıcaklığın patlamama ihtimali var mı? Elbette hayır, patlayarak genişliyor ve çevresindeki havayı iyice sıkıştırıyor. Ortaya çıkan şok dalgalarına ise sonik ses dalgaları eşlik ediyor. İşte buna gök gürültüsü diyoruz. 
Gökyüzünü izliyorsak, gök gürültüsünü duymadan önce şimşeği görmemiz mümkün. Bunun nedeni ise ışığın ses dalgalarından çok daha hızlı hareket etmesi. Şöyle son bir not verelim, gök gürültüsünü duyana kadar kaç saniye geçtiğini sayarak şimşeğin mesafesini tahmin edebiliyoruz. Sesin yaklaşık 1,5 km yol kat etmesi yaklaşık 5 saniye kadar sürüyor. Yani, gök gürültüsü ile şimşek ne kadar eş zamanlı olursa, şimşeğe de o kadar yakın oluyoruz. 


Yukarı Kaydır